Ένα νησί δεν μπορεί να στηρίζει την τουριστική του οικονομία πάνω σε ένα περιβαλλοντικό πρόβλημα που παραμένει άλυτο.
Φωτογραφία: Παλαιοκαστρίτσα, Κέρκυρα. Dietmar Rabich / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0.
Η Κέρκυρα είναι ένα από τα σημαντικότερα τουριστικά νησιά της χώρας. Η φυσική ομορφιά, το πολιτιστικό τοπίο, οι ακτές και η μοναδική της φυσιογνωμία αποτελούν το μεγάλο φυσικό κεφάλαιο πάνω στο οποίο στηρίζεται ένα σημαντικό μέρος της οικονομικής της δραστηριότητας.
Κι όμως, για πολλά χρόνια ένα από τα σοβαρότερα περιβαλλοντικά προβλήματα του νησιού ήταν, και εξακολουθεί να είναι, η διαχείριση των απορριμμάτων.
Η περιοχή του Τεμπλονίου αποτέλεσε για δεκαετίες το σύμβολο αυτής της κρίσης. Η υπερφόρτωση των εγκαταστάσεων, τα προβλήματα λειτουργίας, τα στραγγίσματα, το βιοαέριο, οι οσμές, οι κίνδυνοι πυρκαγιάς και η συνολική περιβαλλοντική επιβάρυνση δημιούργησαν μια κατάσταση που δεν μπορούσε να συνεχιστεί.
Το πρόβλημα, όμως, δεν αφορά μόνο έναν χώρο απόθεσης απορριμμάτων. Αφορά την περιβαλλοντική ασφάλεια ολόκληρης της περιοχής και, κυρίως, την ανάγκη αποκατάστασης ενός χώρου στον οποίο επί σειρά ετών τοποθετήθηκαν απορρίμματα χωρίς τις σύγχρονες απαιτήσεις περιβαλλοντικής προστασίας.
Η σημερινή κατάσταση
Τα τελευταία χρόνια έχουν γίνει σημαντικά βήματα για τη διαχείριση της κατάστασης και την αντιμετώπιση των παλαιών προβλημάτων. Παράλληλα, όμως, η Κέρκυρα εξακολουθεί να βρίσκεται σε φάση μετάβασης προς ένα σύγχρονο σύστημα ολοκληρωμένης διαχείρισης αποβλήτων.
Το 2025 η Περιφέρεια Ιονίων Νήσων ανακοίνωσε ότι στον χώρο του Τεμπλονίου βρίσκονταν σε εξέλιξη κρίσιμες εργασίες, μεταξύ των οποίων η ολοκλήρωση έργων στα κύτταρα και η προετοιμασία για τη δημιουργία Μονάδας Ολοκληρωμένης Επεξεργασίας Απορριμμάτων.
Η εξέλιξη αυτή είναι σημαντική για τη διαχείριση των σημερινών αποβλήτων.
Δεν λύνει όμως από μόνη της το σοβαρό περιβαλλοντικό πρόβλημα.
Και εδώ βρίσκεται το κρίσιμο ζήτημα: τι κάνουμε με τα απορρίμματα που έχουν ήδη αποτεθεί στον χώρο και με το περιβαλλοντικό φορτίο που έχει δημιουργηθεί επί δεκαετίες;
Η βέλτιστη, διαχρονικά, λύση για την πραγματική αποκατάσταση ενός χώρου όπου έχουν αποτεθεί ανεξέλεγκτα απορρίμματα είναι να εξεταστεί σοβαρά η απομάκρυνση του μέρους των αποβλήτων που έχουν αποτεθεί εκεί, με ασφαλή μεταφορά και διαχείρισή τους σε κατάλληλα αδειοδοτημένες εγκαταστάσεις.
Δεν πρόκειται απλώς για αισθητική αποκατάσταση του χώρου. Το κρίσιμο περιβαλλοντικό ζήτημα είναι το υπέδαφος.
Σε χώρους παλαιάς και ανεξέλεγκτης απόθεσης, όπου δεν υπήρχε η απαιτούμενη στεγάνωση και προστασία του υπεδάφους, τα παραγόμενα στραγγίσματα μπορούν να διηθούνται προς τα βαθύτερα γεωλογικά στρώματα.
Εάν στην περιοχή υπάρχουν περατά γεωλογικά στρώματα ή υδροφόροι ορίζοντες, δημιουργείται ένας μηχανισμός μεταφοράς ρυπαντικού φορτίου από τον χώρο απόθεσης προς το υπόγειο υδατικό σύστημα.
Αυτό είναι ιδιαίτερα κρίσιμο για την Κέρκυρα και όλα τα νησιά, γιατί οι υδροφόροι ορίζοντες έχουν μικρή ανάπτυξη και είναι ποιοτικά και ποσοτικά ευάλωτοι.
Γιατί τα στραγγίσματα δεν είναι απλά «βρώμικα νερά». Πρόκειται για υγρά που μπορούν να φέρουν ιδιαίτερα επιβαρυμένο και σύνθετο περιβαλλοντικό φορτίο, ανάλογα με τη σύσταση και την ηλικία των αποβλήτων, και να περιέχουν οργανικές ενώσεις, ανόργανους ρύπους, άλατα, μέταλλα και άλλες ουσίες που απαιτούν συστηματική διερεύνηση.
Επομένως, η περιβαλλοντική αποκατάσταση δεν μπορεί να περιοριστεί στην κάλυψη των απορριμμάτων με χώμα και στη δημιουργία μιας νέας επιφανειακής μορφής.
Εάν το ρυπαντικό φορτίο παραμένει μέσα στη μάζα των αποβλήτων και συνεχίζεται η παραγωγή στραγγισμάτων, το περιβαλλοντικό πρόβλημα παραμένει ενεργό.
Από την επιφανειακή κάλυψη στην ουσιαστική αποκατάσταση
Η κλασική προσέγγιση της κάλυψης ενός παλαιού χώρου απόθεσης μπορεί να περιορίσει την είσοδο βρόχινου νερού στη μάζα των αποβλήτων και να μειώσει την παραγωγή νέων στραγγισμάτων. Δεν σημαίνει όμως αυτομάτως ότι έχει αποκατασταθεί το υπέδαφος.
Για έναν χώρο με ιστορικό ανεξέλεγκτης απόθεσης, η πραγματική περιβαλλοντική αποκατάσταση πρέπει να ξεκινήσει από την επιστημονική διερεύνηση της υφιστάμενης κατάστασης.
Χρειάζεται:
- πλήρης αποτύπωση της υφιστάμενης μάζας των αποβλήτων
- διερεύνηση της γεωλογικής και υδρογεωλογικής δομής
- εντοπισμός πιθανών διαδρομών διακίνησης στραγγισμάτων
- δίκτυο παρακολούθησης των υπόγειων νερών
- δειγματοληψίες και χημικές αναλύσεις
- έλεγχος των στραγγισμάτων
- αξιολόγηση της έκτασης της πιθανής ρύπανσης
- εκτίμηση του κινδύνου για τους υδροφόρους ορίζοντες
Μόνο μετά από αυτή τη διερεύνηση μπορεί να σχεδιαστεί με επιστημονική επάρκεια το πρόγραμμα αποκατάστασης.
Η απομάκρυνση των αποβλήτων ως οριστική λύση
Κατά την άποψή μας, εφόσον επιβεβαιωθεί από τη γεωλογική, υδρογεωλογική και περιβαλλοντική διερεύνηση ότι η υφιστάμενη μάζα αποβλήτων αποτελεί διαρκή πηγή ρυπαντικού φορτίου και υπάρχει κίνδυνος περαιτέρω επιβάρυνσης του υπεδάφους και των υπόγειων νερών, πρέπει να εξεταστεί ως βέλτιστη λύση η πλήρης απομάκρυνση των αποβλήτων από τον παλαιό χώρο.
Η λύση αυτή είναι σαφώς πιο απαιτητική και ακριβότερη από μία απλή επιφανειακή κάλυψη.
Έχει όμως ένα καθοριστικό πλεονέκτημα: αφαιρεί την ίδια την πηγή της ρύπανσης.
Τα απομακρυνόμενα υλικά θα πρέπει να υποβληθούν σε κατάλληλη διαχείριση, επεξεργασία και, όπου απαιτείται, ασφαλή τελική διάθεση, σύμφωνα με την ισχύουσα περιβαλλοντική νομοθεσία.
Παράλληλα, ο χώρος του Τεμπλονίου θα μπορούσε να περάσει σε ένα οργανωμένο πρόγραμμα αποκατάστασης του εδάφους και του τοπίου, με στόχο την επαναφορά του στην περιβαλλοντική λειτουργία που μπορεί να υποστηρίξει η περιοχή.
Η αποκατάσταση του υπεδάφους είναι το μεγάλο στοίχημα
Η περιβαλλοντική αποκατάσταση δεν πρέπει να μετρηθεί από το αν θα πάψουμε να βλέπουμε απορρίμματα στην επιφάνεια.
Πρέπει να μετρηθεί από το αν θα έχουμε αποκαταστήσει την περιβαλλοντική ασφάλεια του χώρου.
Αυτό σημαίνει ότι πρέπει να γνωρίζουμε τι συμβαίνει κάτω από την επιφάνεια.
Αυτές είναι οι ερωτήσεις που πρέπει να απαντηθούν με μετρήσεις και όχι με υποθέσεις:
- Ποια είναι η κατάσταση του υπεδάφους;
- Τι ρύπανση υπάρχει και σε ποιο βάθος;
- Ποια είναι η κατεύθυνση της υπόγειας ροής;
- Υπάρχει επικοινωνία με υδροφόρους ορίζοντες;
- Ποιο είναι το ρυπαντικό φορτίο των στραγγισμάτων;
- Συνεχίζεται σήμερα η μεταφορά ρύπων από τη μάζα των αποβλήτων προς το υπόγειο υδατικό σύστημα;
Από την περιβαλλοντική πληγή σε έναν αποκατεστημένο χώρο
Η Κέρκυρα έχει τη δυνατότητα να μετατρέψει το Τεμπλόνι από σύμβολο μιας παλιάς περιβαλλοντικής κρίσης σε παράδειγμα αποκατάστασης.
Αυτό απαιτεί μια διαφορετική φιλοσοφία. Όχι απλώς διαχείριση της υφιστάμενης κατάστασης.
Αλλά απομάκρυνση της πηγής του προβλήματος, έλεγχο και αποκατάσταση του υπεδάφους, προστασία των υπόγειων νερών και επαναφορά του χώρου στο περιβάλλον.
Παράλληλα, η Κέρκυρα χρειάζεται ένα σύγχρονο σύστημα ολοκληρωμένης διαχείρισης, με πρόληψη παραγωγής αποβλήτων, διαλογή στην πηγή, ανακύκλωση, χωριστή συλλογή βιοαποβλήτων και επεξεργασία των υπολειμματικών αποβλήτων.
Η ταφή πρέπει να αποτελεί την τελευταία επιλογή και όχι τη βασική στρατηγική.
Η πραγματική αποκατάσταση της Κέρκυρας δεν θα είναι όταν απλώς πάψουμε να βλέπουμε απορρίμματα στο Τεμπλόνι.
Θα είναι όταν μπορούμε να πούμε ότι η πηγή της περιβαλλοντικής επιβάρυνσης απομακρύνθηκε, το υπέδαφος και οι υδροφόροι ορίζοντες προστατεύονται και ο χώρος επιστρέφει σταδιακά σε ασφαλή περιβαλλοντική λειτουργία.
Περιβαλλοντικό Παρατηρητήριο Ελλάδος
Author: Μιχαήλ Αντωνόπουλος
Γεωλόγος – Γεωτεχνικός Περιβάλλοντος (M.Sc.), ιδρυτής του Περιβαλλοντικού Παρατηρητηρίου Ελλάδος και πρώην αντιπρόεδρος του ΓΕΩΤΕΕ Πελοποννήσου και Δυτικής Ελλάδος. Γράφει για τη διαχείριση του νερού, τα απορρίμματα, τις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας και τις περιβαλλοντικές επιπτώσεις των μεγάλων έργων.
