Σχόλια από
1. Δημήτρης ΖΑΡΡΗΣ
2. Χριστίνα ΦΙΛΙΠΠΑ
Το ρ. Ποδονίφτη είναι ένα κατακερματισμένο, τόσο υδρολογικά όσο και οικολογικά, ρέμα με τις συνεχείς μεταβολές της κοίτης από ελεύθερο, φυσικό σε καλυμμένο, διευθετημένο ρέμα. Ο κατακερματισμός αυτός αναιρεί την οικολογική ενότητα του ρέματος, το οποίο αποτελεί ενδιαίτημα σημαντικής ιχθουπανίδας και ορνιθοπανίδας, και καταστρατηγεί τη λειτουργία του ρέματος ως άξονα αντιπλημμυρικής προστασίας της ευρύτερης περιοχής. Θεωρούμε επομένως ότι η αποκατάσταση της οικολογικής ενότητας του ρέματος με αποκατάσταση της ανοιχτής, φυσικής διατομής σε περισσότερα ενιαία τμήματα θα ήταν αντικείμενο μια μελέτης οριοθέτησης – διευθέτησης προσαρμοσμένης στα ευρωπαϊκά πρότυπα περί της αποκάλυψης των καλυμμένων ρεμάτων και την αποκατάσταση της φύσης, ιδιαίτερα εντός του αστικού ιστού.
Στα θετικά σημεία της μελέτης είναι η απόδοση χώρου στη διατομή του ρέματος ακριβώς ανάντη από τη γέφυρα της οδού Χαλκίδος στο αριστερό (κατά τη φορά της ροής) πρανές, αν και η ΜΠΕ παραπέμπει στην Αρχιτεκτονική Μελέτη, η οποία δεν επισυνάπτεται ούτε περιγράφεται στη ΜΠΕ. Σε κάθε περίπτωση είναι θετικό από μόνο του στοιχείο της διαμόρφωσης, με την προϋπόθεση να τοποθετηθούν αποκλειστικά φυσικά υλικά (τα συρματοκιβώτια δεν θεωρούνται φυσικά υλικά). Θετικό επίσης η διατήρηση της φυσικής κοίτης του ρ. Ποδονίφτη στο επίμαχο τμήμα (από την προηγούμενη Απόφαση του ΣτΕ) από γέφυρα οδού Χαλκίδος (Χ.Θ.1+207) έως την οδό Εράτωνος (Χ.Θ. 1+993) σε μήκος 600m περίπου. Το μήκος αυτό δεν είναι ενιαίο αλλά διακόπτεται από τις διευθετήσεις για την εκνέου κατασκευή των γεφυρών με διατομή επενδεδυμένη από σκυρόδεμα ακόμα και στον πυθμένα, όπως επίσης για το τμήμα από 1+616 έως 1+689 δεν παραμένει φυσικό καθώς το αριστερό πρανές διευθετείται με στρώμνες συρματοκιβωτίων. Σε αυτό το τμήμα, θα μπορούσε όλο το αριστερό πρανές μέχρι την οδό Επικλέους να αποδοθεί στην κοίτη του ρέματος χωρίς να απαιτηθεί η διευθέτηση με στρώμνες συρματοκιβωτίων.
Επιπροσθέτως σε αυτό το τμήμα, η γραμμή οριοθέτησης (από Σημείο Α44 έως Α50) επί της οδού Επικλέους (στο αριστερό πρανές) έχει χαραχθεί με τέτοιο τρόπο ώστε να θεωρεί εκτός ρέματος τις προδήλως αυθαίρετες κατασκευές στο τμήμα της οδού προς το πρανές του ρέματος. Εφόσον γινόταν απαλλοτρίωση των ιδιοκτησιών αυτών και ένταξη του πρανούς στην κοίτη του ρέματος τότε, ενδεχομένως, να μην υπήρχε στένωση του ρέματος και επομένως να μην υπήρχε η ανάγκη για τα τεχνικά έργα στήριξης της κοίτης περί των γεφυρών των οδών Μεγακλέους και Ελ. Βενιζέλου.
Τέλος από τη μελέτη διατηρείται το τεχνικό έργο από συρματοκιβώτια που καταλαμβάνει όλο το δεξιό πρανές στην έξοδο του καλυμμένου τμήματος στην οδό Εράτωνος (από Χ.Θ. 2+030 έως 1+995m περίπου – μήκος 35 m περίπου) το οποίο κατασκευάστηκε από την Περιφέρεια Αττικής και είχε χαρακτήρα προσωρινού έργου. Σε αυτό το τμήμα, δηλαδή από την έξοδο του καλυμμένου τμήματος έως τη Χ.Θ. 1+800, θα μπορούσε με την κατάλληλη διαμόρφωση και εκβάθυνση της κοίτης, να κατασκευαστεί λεκάνη ανάσχεσης των πλημμυρικών παροχών διαμορφώνοντας έναν τεχνητό υγρότοπο στην περιοχή. Επίσης θα ήταν δυνατό να αποκαλυφθεί και να απαναφυσικοποιηθεί με βλάστηση το καλυμμένο τμήμα του ρ. Ποδονίφτη από τη Χ.Θ. 2+270 έως τη Χ.Θ. 2+030, ώστε να δημιουργηθεί μια ενιαία ανοιχτή κοίτη από
τη γέφυρα της οδού Παπαναστασίου (Χ.Θ. 2+480) έως τη Γέφυρα της οδού Χαλκίδος (Χ.Θ. 1+210), δηλαδή για μήκος 1370m. Με αυτόν τον τρόπο θα ήταν εφικτή η χρήση της αποθήκευσης της διατομής για τη μείωση της πλημμυρικής αιχμής αλλά και της κινητικής ενέργειας για τη μείωση των διαβρώσεων. Για τη διαμόρφωση των διευθετήσεων της κοίτης θα ήταν εφικτή η χρήση είτε φυσικών υλικών (π.χ. κορμοπλέγματα) είτε νέων υλικών (π.χ. γεωκυψέλες) οι οποίες θα μπορούσαν να διατηρήσουν τη υφιστάμενη βλάστηση.
Εικόνα 1: Δυνατότητα διαμόρφωσης πλήρους και ενιαίας ανοιχτής διατομής για μήκος 1400m περίπου με σκοπό την περιβαλλοντική ανάδειξη του ρέματος.
Επίσης δεν έχει προταθεί καμία στρατηγική μείωσης της πλημμυρικής παροχής της λεκάνης απορροής με λύσεις βασισμένες στη φύση. Καταρχάς δεν διερευνήθηκαν διατάξεις ανάσχεσης στο ορεινό τμήμα της λεκάνης απορροής στην Πεντέλη, γεγονός που το θεωρούμε σημαντικό μεινέκτημα. Έπειτα δεν δρομολογούνται καθόλου λύσεις βασισμένες στη φύση στα αστικά τμήματα της λεκάνης απορροής με τη χρήση μεθόδων που περιγράφονται σε μια σειρά από εγχειρίδια της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Σε αυτά τα έργα περιλαμβάνονται οι κήποι βροχής, τα γραμμικά στοιχεία διήθησης, οι υπόγειες δεξαμενές διήθησης/αποθήκευσης. Θεωρείται πιθανό ότι η χρήση των μεθόδων αυτών θα είναι σε θέση να μειώσουν αισθητά την απροχή αιχμής για περίοδο επαναφοράς 50ετίας.
Επίσης, σε αντιστοιχία με τα παραπάνω, θα μπορούσαν να κατασκευαστούν δύο έργα τα οποία εντάσσονται στη λογική των λύσεων βασισμένων στη φύση για την αύξηση της αποθήκεσυης εντός της κοίτης.
Το πρώτο έργο αφορά στην κοίτη του ρ. Ποδονίφτη ανάντη του υπόψη τμήματος όπου για λίγες δεκάδες μέτρα η κοίτη είναι ανοιχτή, επενδεδυμένη με σκυρόδεμα (Εικόνα 1). Στο τμήμα αυτό το ύψος της κοίτης είναι αρκετά μεγάλο και δεν έχει παρατηρηθεί ποτέ κίνδυνος πλημμύρας.
Εικόνα 2: Υφιστάμενη μορφή της κοίτης του ρ. Ποδονίφτη (όψη προς τα κατάντη) ανάντη του υπόψη τμήματος προς διευθέτηση.
Στο τμήμα αυτό θα μπορούσε να καθαιρεθεί το τμήμα του σκυροδέματος στην πλημμυρική κοίτη και να φυτευτεί με υψηλά δέντρα και ποώδη βλάστηση. Σκοπός της παρέμβασης είναι να αυξηθεί η αποθήκευση της κοίτης στην πλημμυρική παροχή, ώστε να καθυστερήσει η άφιξη της αιχμής στο κατάντη υπόψη τμήμα. Η φύτευση του τμήματος αυτό (όπως φαίνεται στην Εικόνα 6) θα αυξήσει το βάθος ροής χωρίς όμως κίνδυνο υπερχείλισης λόγω του σημαντικού βάθος της διατομής. Η παρέμβαση αυτή θα μπορούσε να συνοδευτεί και με την κατασκευή αναβαθμών ανάσχεσης.
Εικόνα 3: Πρόταση διευθέτησης της ανάντη κοίτης του υπόψη τμήματος με σκοπό τη μείωση της πλημμυρικής αιχμής κατάντη στο υπόψη τμήμα του ρ. Ποδονίφτη.
Το δεύτερο έργο αφορά στην αρχή του διευθετούμενου τμήματος δηλαδή την έξοδο του ανάντη κλειστού τμήματος επί της γέφυρας της οδού Εράτωνος. Στο τμήμα αυτό θα μπορούσε (αφού καθαιρεθεί το προσφάτως κατασκευασμένο τοιχείο από συρματοκιβώτια) να δημιουργηθεί, με εκσκαφή της διατομής, μια λεκάνη κατακράτησης/εκτόνωσης και η διερχόμενη παροχή να εκρέει προς το υπόψη τμήμα με μικρότερη παροχή αιχμής. Μια γενικά διάταξη των έργων παρουσιάζεται στην Εικόνα 3.
Εικόνα 4: Γενική διάταξη έργων στην αρχή του διευθετούμενου τμήματος με κατασκευή λεκάνης κατακράτησης / αναρρύθμισης.
Τέλος θεωρούμε ότι θα ήταν εφικτή η αποκάλυψη του ρέματος στη Φιλοθέη που τώρα είναι καλυμμένο.
Συμπερασματικά θεωρούμε ότι η μελέτη αυτή αποτελεί μια χαμένη ευκαιρία για την αποκατάσταση του ρ. Ποδονίφτη με τέτοιο τρόπο ώστε να αποτελέσει ένα θύλακα βιοποικιλότητας και φορέα αντιπλημμυρικής προστασίας εντός του αστικού ιστού ταυτόχρονα αναδεικνύνοντας την πολύ σημαντική περιβαλλοντική αξία του ρέματος. Η μελέτη είναι της ελάχιστης προσδοκίας, αντί να θέτει ένα όραμα για την περιοχή, διαχειρίζεται το θέμα με το πλέον «ρηχό» τρόπο το οποίο δεν συνάδει με την αξία του διακυβεύματος. Με άλλα λόγια η μελέτη:
- Δεν εντάσσει τα ανάντη αντιπλημμυρικά – αντιδιαβρωτικά έργα του ορεινού όγκου της Πεντέλης στον σχεδιασμό της αντιπλημμυρικής προστασίας.
- Δεν ενοποιεί το ρέμα δημιουργώντας μεγαλύτερα μήκη ενιαίας υδρομορφολογίας της κοίτης με δημιουργία ανοιχτής, φυσικής κοίτης για την ανάδειξη της περιβαλλοντικής σημασίας του ρέματος ως πολύτιμου θύλακα βιοποικιλότητας.
- Δεν εντάσσει τις λύσεις βασισμένες στη φύση ούτε στη διαμόρφωση της διατομής του ρέματος ούτε στη στρατηγική μείωσης των απορροών που κατευθύνεται στο ρέμα σε περιόδους έντονων βροχοπτώσεων από τη λεκάνη απορροής ούτε επίσης εντάσσει ελεύθερους, ανοιχτούς χώρους (π.χ. πάρκο Προμπονά) στη διαμόρφωση της κοίτης. Στο κείμενο αυτό παρουσιάζονται δύο προτάσεις στο πλαίσιο των λύσεων βασισμένων στη φύση εντός της κοίτης.
- Διατηρεί κατά βάση τις αυθαίρετες κατασκευές, εξαιρώντας τις από τη γραμμή της προτεινόμενης οριοθέτησης, χωρίς να αποδίδει, όχι μόνο την ίδια την κατασκευή αλλά και όλο το διαμορφωμένο τμήμα (μπάζωμα), στην ενεργή διατομή του ρέματος.
- Διατηρεί κατασκευές οι οποίες κατασκευάστηκαν ως προσωρινά μέτρα, όπως η κατασκευή από λιθοπλήρωτα συρματοκιβώτια στην έξοδο του κλειστού τμήματος στην οδό Εράτωνος.
- Δεν προτάσσει κανένα μέτρο αποκάλυψης (daylighting) καλυμμένου ρέματος, τα οποία αποτελούν πλέον συνηθισμένη πρακτική στις χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης αλλά και στο πλαίσιο της Οδηγίας για την Αποκατάσταση της Φύσης.
- Δεν λαμβάνεται ουσιωδώς υπόψη η προηγούμενη Απόφαση του Συμβουλίου της Επικρατείας (2165/2019) για την περιβαλλοντική σημασία του ρέματος και όχι μόνο ως άξονα αντιπλημμυρικής προστασίας.
Ο Συντάξας
Δημήτρης ΖΑΡΡΗΣ
Δρ. Πολιτικός Μηχανικός ΕΜΠ
M.Sc. Υδρολογίας
Μελετητής Υδραυλικών Έργων και Διαχείρισης Υδατικών Πόρων
ΑΜ. ΤΕΕ: 73813
